Nie da się uczyć spokoju, samemu czując ogień!

W ostatnich latach obserwujemy ogromny wzrost zainteresowania rozwijaniem kompetencji społecznych i emocjonalnych dzieci oraz młodzieży. Coraz więcej szkół realizuje zajęcia Treningu Umiejętności Społecznych (TUS), nauczyciele chętnie uczestniczą w szkoleniach dotyczących komunikacji, a doradcy, szkolniowcy czy pedagodzy nieustannie poszukują nowych metod wspierania uczniów, uczestników czy klientów w konstruktywnym radzeniu sobie z trudnymi emocjami.

To bardzo potrzebny i wyczekiwany kierunek. Warto jednak zwrócić uwagę na pewien paradoks, który stosunkowo rzadko staje się przedmiotem szerszej dyskusji w środowisku oświatowym, szkoleniowym, doradczym.

W centrum zainteresowania systemowo znajdują się zazwyczaj kompetencje uczniów, uczesników czy klientów. Skrupulatnie analizujemy ich trudności, planujemy długofalowe działania rozwojowe, tworzymy dopasowane programy wsparcia i przygotowujemy angażujące ćwiczenia. Znacznie rzadziej zadajemy sobie jednak kluczowe pytanie: a co z kompetencjami społeczno-emocjonalnymi osób dorosłych, które są odpowiedzialne za prowadzenie tych procesów?

Tymczasem codzienna praktyka pokazuje, że skuteczność jakichkolwiek działań edukacyjnych, profilaktycznych i wychowawczych jest nierozerwalnie związana z tym, jak nauczyciel, szkoleniowiec czy doradca zawodowy radzi sobie z własnymi emocjami. Nie da się bowiem uczyć spokoju, samemu czując wewnętrzny ogień.

Lekcja, która miała być o emocjach - studium przypadku.

W jednej ze szkół ponadpodstawowych realizowano cykl zajęć dotyczących rozpoznawania emocji i konstruktywnego radzenia sobie ze złością. Temat wydawał się świetnie przygotowany metodologicznie. Uczniowie znali już podstawowe pojęcia, nauczycielka miała opracowany przejrzysty scenariusz, a grupa była zintegrowana po kilku wcześniejszych spotkaniach.

Problem pojawił się w momencie przejścia do ćwiczenia grupowego. Jeden z uczniów zaczął głośno komentować wypowiedzi kolegów. Po chwili w sali pojawiły się pierwsze żarty, następnie kolejne uwagi i coraz większe rozproszenie całej klasy. Nauczycielka kilkukrotnie, choć początkowo spokojnie, zwracała uwagę na zachowanie chłopca. Niestety, bez żadnego efektu.

Po kilku minutach bezskutecznych prób opanowania sytuacji, prowadząca sama zaczęła mówić coraz szybciej, coraz głośniej i coraz bardziej stanowczo, aż w końcu podniosła głos na całą grupę. Choć formalnie zajęcia nadal dotyczyły teoretycznych ram radzenia sobie ze złością, w praktyce uczniowie obserwowali zupełnie inny proces. Widzieli osobę dorosłą, która w obliczu kryzysu również zaczyna mieć ogromną trudność z regulowaniem własnych emocji. To właśnie takie dynamiczne sytuacje z codziennego życia szkolnego najwybitniej pokazują, dlaczego rozwijanie kompetencji społecznych nigdy nie może ograniczać się wyłącznie do bezpośredniej pracy z uczniem.

Trening Umiejętności Społecznych zaczyna się od osoby prowadzącej.

W środowisku specjalistów realizujących TUS często mówi się o konieczności modelowania zachowań społecznych. Samo pojęcie jest doskonale znane z literatury, ale jego realne konsekwencje bywają w codziennej pracy mocno niedoceniane. Modelowanie oznacza bowiem, że uczestnicy profesjonalnego procesu uczą się nie tylko poprzez zaplanowane ćwiczenia, autorskie karty pracy czy odgrywane scenki sytuacyjne. Uczą się przede wszystkim poprzez nieustanną, codzienną obserwację sposobu reagowania osoby prowadzącej.

• Brak spójności: Jeżeli specjalista mówi o zasadach aktywnego słuchania, a jednocześnie nerwowo przerywa uczestnikom w pół zdania, wysyłany przekaz staje się niespójny.
• Podwójny komunikat: Jeżeli deklaruje szacunek wobec innych osób, ale w sytuacji trudnej reaguje na opór jawną irytacją, uczestnicy otrzymują sprzeczne sygnały.
• Utrata skuteczności: Jeżeli podczas zajęć poświęconych samoregulacji emocjonalnej sam traci panowanie nad własnymi afektami, cały proces edukacyjny natychmiast traci swoją wiarygodność.

Co ważne, nie wynika to wcale ze złej woli czy braku kompetencji zawodowych specjalisty. Jest to bezpośredni rezultat naturalnych, psychologicznych mechanizmów uczenia się społecznego. Jako ludzie znacznie częściej i szybciej uczymy się z tego, co obserwujemy, niż z tego, co słyszymy w formie suchych instrukcji.

Adult SEL - zapomniany fundament skutecznej pracy.

W odpowiedzi na te wyzwania, w nowoczesnym podejściu do edukacji coraz większą uwagę zwraca się na koncepcję Adult SEL (Adult Social and Emotional Learning). Jej głównym założeniem jest celowe rozwijanie kompetencji społeczno-emocjonalnych u osób dorosłych, które są odpowiedzialne za edukację, wychowanie oraz szeroko pojęte wspieranie innych ludzi.

Perspektywa ta okazuje się szczególnie cenna w dynamicznym i obciążającym środowisku szkolnym. Nauczyciel każdego dnia podejmuje setki mikrodecyzji. W czasie rzeczywistym reaguje na konflikty rówieśnicze, niepowodzenia szkolne uczniów, napięcia w klasie, trudne i roszczeniowe rozmowy z rodzicami czy permanentne przeciążenie obowiązkami biurokratycznymi.

W bardzo podobnych warunkach funkcjonują pedagodzy i psychologowie szkolni. Każde losowe spotkanie z uczniem na korytarzu może przynieść sytuację wymagającą natychmiastowej interwencji kryzysowej. W takich momentach nie ma czasu na analizowanie podręczników metodologicznych ani gorączkowe przeglądanie notatek ze szkoleń. Wtedy do głosu dochodzą nasze automatyczne nawyki, sposoby reagowania wypracowane przez lata oraz realny, aktualny poziom samoregulacji osoby dorosłej. To właśnie dlatego wdrożenie Adult SEL nie jest opcjonalnym dodatkiem do pracy specjalisty, stanowi ono absolutny fundament jego zawodowej skuteczności.

Model CASEL jako mapa rozwoju kompetencji społecznych trenera.

W profesjonalnej dyskusji o inteligencji emocjonalnej trudno pominąć model CASEL, który od lat stanowi najbardziej rozpoznawalny punkt odniesienia dla systemowych działań edukacyjnych na świecie. Model ten opisuje pięć kluczowych obszarów kompetencji, które zazwyczaj rozwijamy u uczniów lub klientów. Jeśli jednak odwrócimy perspektywę i spojrzymy na nie przez pryzmat Adult SEL, pięć filarów CASEL staje się potężnym narzędziem autorefleksji dla samego specjalisty.

Po pierwsze, samoświadomość, która w pracy z dzieckiem oznacza naukę nazywania emocji, dla dorosłego staje się zdolnością do natychmiastowego zauważenia momentu, w którym podczas trudnej lekcji zaczyna narastać w nim zmęczenie i frustracja. Po drugie, samoregulacja, czyli kontrolowanie impulsów i stresu, przekłada się bezpośrednio na kluczową umiejętność trenera do opanowania własnego głosu oraz tętna w odpowiedzi na jawną prowokację ze strony grupy.

Trzeci obszar, czyli świadomość społeczna, opiera się na empatii - w praktyce psychologa szkolnego oznacza to zdolność do autentycznego zrozumienia ukrytych lęków i intencji stojących za agresywną postawą rodzica. Czwartym filarem są umiejętności relacyjne, które zamiast nauki pracy w zespole, dla doradcy zawodowego oznaczają zdolność do stworzenia bezpiecznej przestrzeni opartej na zaufaniu z wyjątkowo zamkniętym w sobie klientem. Ostatni element to odpowiedzialne podejmowanie decyzji, które chroni pedagoga przed automatycznym, emocjonalnym ukaraniem ucznia, pozwalając mu zamiast tego na świadomy i racjonalny wybór najlepszej metody interwencji.

Takie podejście diametralnie zmienia reguły gry. Model CASEL przestaje być wyłącznie teoretycznym schematem służącym do diagnozy uczestników zajęć, a staje się praktycznym drogowskazem rozwoju osobistego i ochrony przed wypaleniem zawodowym dla samej osoby prowadzącej.

Trudne zachowanie jako informacja, a nie atak na Twoje kompetencje.

Jedną z najbardziej wartościowych zmian, jakie można zaobserwować u specjalistów rozwijających swoje Adult SEL, jest całkowite odejście od moralnego oceniania zachowań na rzecz rzemieślniczej diagnozy kompetencji.

Kiedy uczeń bez przerwy przerywa innym, uczestnik warsztatu ostentacyjnie ignoruje ustalone wspólnie zasady, a klient doradcy zawodowego reaguje silnym oporem, naszą pierwszą, biologiczną wręcz reakcją bywa personalna interpretacja. Podświadomie myślimy: „to przejaw braku szacunku, złośliwość wymierzona we mnie, celowa niechęć do współpracy”. W praktyce jednak takie wyjaśnienia w niczym nie pomagają rozwiązać problemu, a jedynie potęgują nasz stres.

Znacznie bardziej użyteczne okazuje się zadanie pytania opartego na filozofii CASEL: Jakiej konkretnie umiejętności brakuje tej osobie w tej danej sytuacji? Czy problem leży w obszarze samoregulacji, umiejętności relacyjnych, czy może wynika z trudności w trafnym rozpoznawaniu własnych stanów emocjonalnych? Ta drobna zmiana perspektywy pozwala nam błyskawicznie przejść od emocjonalnego oceniania człowieka do pragmatycznego diagnozowania deficytu kompetencji. Choć zmiana wydaje się subtelna, jej konsekwencje dla obniżenia napięcia na sali są ogromne.

Ta sama zasada działa poza szkołą: szkolenia i doradztwo kariery.

Warto wyraźnie podkreślić, że opisane mechanizmy psychologiczne nie dotyczą wyłącznie zamkniętego środowiska szkolnego. Dokładnie te same zjawiska obserwują trenerzy biznesu, szkoleniowcy pracujący z osobami dorosłymi oraz doradcy zawodowi. Każdy praktyk doskonale zna moment, w którym uczestnik szkolenia zaczyna głośno kwestionować sens proponowanego ćwiczenia lub otwarcie podważa autorytet prowadzącego. Każdy doradca spotkał na swojej drodze klienta, który oczekuje natychmiastowej, magicznej recepty na swoje problemy, jednocześnie systemowo odrzucając każdą kolejną propozycję działania.

W takich kryzysowych momentach na sali szkoleniowej czy w gabinecie bezwzględnie obowiązuje psychologiczna zasada maski tlenowej: najpierw zadbaj o własną samoregulację i wewnętrzny spokój, a dopiero w drugim kroku podejmuj interwencję wobec grupy lub klienta. Bez zakorzenienia we własnej równowadze emocjonalnej, nawet najlepsze narzędzia metodyczne i najdroższe materiały edukacyjne bezpowrotnie stracą swoją skuteczność.

Kompetencje społeczne zaczynają się od żywego przykładu.

W debacie publicznej o rozwijaniu kompetencji społecznych mnóstwo uwagi poświęca się gotowym programom, scenariuszom zajęć oraz innowacyjnym metodom pracy. Są one oczywiście potrzebne i bardzo wartościowe. Jednak praktyka terapeutyczna i trenerska pokazuje, że uczestnicy - niezależnie od tego, czy mają 7 czy 45 lat - najbardziej uważnie obserwują samego człowieka, który ma ich w tym rozwoju wspierać.

Obserwują, jak reagujesz na niespodziewaną krytykę, w jaki sposób prowadzisz dialog w warunkach stresu i jak radzisz sobie z własnym napięciem, gdy sprawy nie idą po Twojej myśli. Rozwijanie kompetencji społecznych nie rozpoczyna się od otwarcia podręcznika i zrobienia pierwszego ćwiczenia. Rozpoczyna się od człowieka, który to ćwiczenie moderuje. Dopiero wtedy model CASEL przestaje być wyłącznie suchą teorią, a Trening Umiejętności Społecznych staje się autentycznym, głębokim procesem trwałej zmiany - nie tylko po stronie uczestników, ale również samego specjalisty.

Chcesz prowadzić zajęcia TUS, które naprawdę zmieniają zachowanie uczniów (i nie wykończą Cię emocjonalnie)?

Teoria to jedno, ale praktyka szkolna brutalnie weryfikuje każdy scenariusz. Jeśli chcesz nauczyć się, jak krok po kroku planować, organizować i prowadzić Trening Umiejętności Społecznych, który angażuje dzieci i młodzież - a jednocześnie chcesz zyskać narzędzia i pewność siebie, by ze spokojem reagować na każdy kryzys w klasie - skorzystaj z przygotowanego przeze mnie gotowego kursu online.

„Trening Umiejętności Społecznych w szkole”. To praktyczny przewodnik, w którym nauczysz się, jak skutecznie rozwijac u uczniów kompetencje społeczno-emocjonalne, jak modelować zdrowe zachowania w oparciu o model CASEL i jak stworzyć bezpieczną przestrzeń do rozwoju grupy. Otrzymasz gotowe metody pracy z trudnymi zachowaniami, dzięki którym odzyskasz kontrolę nad procesem grupowym i zapomnisz o poczuciu bezradności.

Agnieszka Sip – trenerka, wykładowczyni akademicka i autorka, od ponad dwudziestu lat pracująca z grupami w edukacji, doradztwie i szkoleniach. W Akademii Webinaru porządkuje własne doświadczenia związane z prowadzeniem procesów uczenia się – szczególnie w sytuacjach trudnych, niejednoznacznych i wymagających decyzji podejmowanych na żywo. Redaktor Naczelna kwartalnika „Doradca Kariery”, autorka książki „Praca i ja. Przygoda życia” oraz materiałów edukacyjnych dla młodzieży i dorosłych. W swojej pracy kładzie nacisk na refleksyjność, odpowiedzialność i uważność na proces, a nie na zestaw metod.

Jeśli uważasz ten artykuł
za wartościowy, podziel się nim.